درمان جوانسازی سلولها برای نخستینبار بر روی انسان آزمایش میشود
پزشکی و سلامت
شنبه ۳۰ خرداد ۱۴۰۵ – ۱۶:۰۰
مطالعه ۴ دقیقه
مریم صفدری
آیا امکان معکوس کردن روند پیری وجود دارد؟ این سوال در حال حاضر در یک کارآزمایی بالینی بیسابقه بر روی انسان مورد بررسی قرار گرفته است.
برای نخستین بار در جهان، یک بیمار تحت درمانی قرار گرفته که هدف آن بازگرداندن سلولهای پیر به وضعیت جوانتر است؛ رویکردی جاهطلبانه که برخی دانشمندان آن را گامی مهم در راستای مقابله با بیماریهای مرتبط با افزایش سن میدانند و برخی دیگر نسبت به خطرات آن هشدار میدهند.
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری، شرکت زیستفناوری لایف بایوساینسز (Life Biosciences) در ایالات متحده اعلام کرده است که نخستین شرکتکننده را در یک کارآزمایی بالینی جدید تحت درمان قرار داده است. این مطالعه در حال آزمایش نوعی ژندرمانی به نام ER-100 است که برای درمان برخی بیماریهای چشمی طراحی شده و میتواند به بازسازی سلولهای عصبی آسیبدیده کمک کند.
تمرکز این آزمایش بر روی سلولهای گانگلیونی شبکیه و عصب بینایی است که اطلاعات بصری را از چشم به مغز منتقل میکنند. در بیماریهایی مانند گلوکوم (آبسیاه)، این سلولها آسیب میبینند و از آنجا که بهطور طبیعی توانایی بازسازی ندارند، معمولاً به از دست رفتن دائمی بینایی منجر میشوند.
اساس این درمان بر مفهومی به نام «بازبرنامهریزی جزئی سلولی» استوار است. پژوهشگران امیدوارند بتوانند بدون از دست دادن هویت تخصصی سلولها، بخشی از ویژگیهای سلولهای جوان را به آنها بازگردانند.
درمان جدید با فعالسازی سه ژن تلاش میکند سلولهای آسیبدیده عصب بینایی را به وضعیتی جوانتر بازگرداند. بدین منظور، سه ژن خاص در سلولها فعال میشوند. این ژنها بخشی از مجموعهای هستند که دانشمندان سالها پیش دریافتند میتوانند سلولهای بالغ را به حالتی شبیه سلولهای بنیادی بازگردانند. در روش جدید، تنها سه ژن از این مجموعه به کار گرفته میشود تا سلولها صرفاً تا حدی «جوانتر» شوند و نه اینکه کاملاً به حالت بنیادی بازگردند.
به گفته پژوهشگران، ژنها از طریق ویروس مهندسیشدهای به سلولهای شبکیه منتقل میشوند. این ویروس توانایی ایجاد بیماری عفونی را ندارد و فقط نقش حامل دستورالعملهای ژنتیکی را ایفا میکند. یکی از ویژگیهای مهم این فناوری آن است که ژنهای واردشده تنها در زمان مصرف آنتیبیوتیک خاصی فعال میشوند. در صورت قطع مصرف آنتیبیوتیک، فعالیت ژنها نیز متوقف خواهد شد؛ قابلیتی که امکان کنترل بیشتر بر روند درمان فراهم میکند.
فناوری مورد بحث حاصل سالها پژوهش گروهی از دانشمندان به رهبری دیوید سینکلر، متخصص ژنتیک دانشگاه هاروارد، است. این گروه در سال ۲۰۲۰ گزارش کردند که فعالسازی سه ژن مورد نظر در موشها میتواند به بازسازی عصب بینایی آسیبدیده کمک کند و بخشی از کاهش بینایی ناشی از افزایش سن یا گلوکوم را معکوس سازد.
بیشتر بخوانید
درمان ضدپیری جدید عمر موشها را تا ۷۳ درصد افزایش داد؛ البته فقط در نرها
مطالعه ‘۲ رویای جوانی ابدی: آیا پیوند اعضا انسان را جوان میکند؟
مطالعه ‘۵ قهوه چگونه سازوکار باستانی ضدپیری را در سلولها فعال میکند؟
پژوهشگران معتقدند بخشی از فرایند پیری ناشی از از دست رفتن اطلاعات اپیژنتیکی سلولها است؛ اطلاعاتی که تعیین میکنند هر ژن چه زمانی و به چه میزان فعال شود. براساس این فرضیه، اگر این اطلاعات دوباره سازماندهی شوند، شاید بتوان برخی ویژگیهای جوانی را به سلولها بازگرداند.
پس از نتایج امیدوارکننده در موشها، این فناوری در جوندگان و میمونها نیز آزمایش شد و به گفته شرکت سازنده، تاکنون عارضه جدی مرتبط با درمان مشاهده نشده است.
این مطالعه در مرحله نخست حداکثر ۱۸ نفر را شامل میشود. ابتدا ۱۲ بیمار مبتلا به گلوکوم زاویه باز و سپس تا ۶ بیمار مبتلا به نوعی آسیب عصب بینایی به نام نوروپاتی ایسکمیک قدامی غیرشریانی وارد مطالعه خواهند شد. شرکتکنندگان حداقل پنج سال تحت پیگیری قرار میگیرند و پژوهشگران بسته به پاسخ بیماران، دوز درمان را تنظیم خواهند کرد. هدف اصلی این مرحله ارزیابی ایمنی درمان است، اما دادههای اولیه درباره تأثیر احتمالی آن بر بینایی نیز جمعآوری خواهد شد.
اگر این فناوری موفق ظاهر شود، کاربردهای آن میتواند بسیار فراتر از بیماریهای چشمی باشد. بسیاری از بیماریهای مرتبط با افزایش سن، از اختلالات عصبی گرفته تا تحلیل عضلانی، با کاهش عملکرد سلولها ارتباط دارند. به همین دلیل، برخی پژوهشگران بازبرنامهریزی سلولی را یکی از امیدوارکنندهترین حوزههای پزشکی آینده میدانند.
بااینحال، نگرانیهای مهمی نیز وجود دارد. یکی از بزرگترین خطرات این است که تغییر برنامه ژنتیکی سلولها ممکن است در برخی موارد باعث رشد کنترلنشده سلولها و حتی ایجاد سرطان شود.
برخی دانشمندان همچنین تردید دارند که جوانسازی سلولهای عصب بینایی بتواند مشکل اصلی بیماری گلوکوم، یعنی افزایش فشار داخل چشم را برطرف کند. از دید این منتقدان، حتی اگر سلولها جوانتر شوند، ممکن است آسیبدیدگی دوباره ادامه پیدا کند.
یکی از بزرگترین خطرات این است که تغییر برنامه ژنتیکی سلولها ممکن است در برخی موارد باعث رشد کنترلنشده سلولها و حتی ایجاد سرطان شود.
مت کابرلاین، پژوهشگر حوزه زیستشناسی پیری، میگوید این فناوری در صورت ایمن بودن میتواند مزایای چشمگیری داشته باشد، اما هنوز در مراحل اولیه توسعه قرار دارد و احتمال بروز عوارض جانبی جدی را نمیتوان نادیده گرفت.
این نخستین بار است که فناوری جوانسازی سلولها از مرحله آزمایش روی حیوانات عبور کرده و روی انسان آزمایش میشود. به همین دلیل بسیاری از دانشمندان این مطالعه را یکی از مهمترین آزمونها در حوزه پژوهشهای مرتبط با پیری میدانند.
بااینحال، هنوز مشخص نیست که آیا این روش واقعاً میتواند برخی از تغییرات ناشی از افزایش سن را در سلولها معکوس کند یا خیر. پاسخ این پرسش احتمالاً در سالهای آینده و پس از انتشار نتایج این کارآزمایی روشن خواهد شد؛ نتایجی که میتوانند آینده تحقیقات ضدپیری را متحول کنند یا نشان دهند این ایده هنوز برای کاربرد پزشکی آماده نیست.
