هیچ کودکی برای کار کردن به دنیا نیامده است؛ حق هر کودک بازی و یادگیری است!

صبح زود است و بسیاری از کودکان هنوز در خواب هستند یا در حال آماده شدن برای رفتن به مدرسه. اما در نقطه‌ای دیگر از شهر، کودکی هم‌سن‌وسال آن‌ها روز خود را با حمل بار، جمع‌آوری پسماند، دستفروشی، کار در یک کارگاه کوچک یا انجام فعالیت‌هایی آغاز می‌کند که نه تنها برای سن او مناسب نیست، بلکه آینده‌اش را نیز تهدید می‌کند. او پیش از آنکه فرصتی برای تجربه دوران کودکی داشته باشد، بار مسئولیت بزرگسالان را بر دوش می‌کشد.

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری، دوازدهم ژوئن، «روز جهانی مبارزه با کار کودک»، فرصتی است تا به یاد بیاوریم که کار کودک تنها یک مسئله اقتصادی نیست، بلکه موضوعی عمیقاً انسانی، اجتماعی و حقوقی است که با آینده کودکان، توسعه جوامع و وجدان جمعی ما ارتباط دارد.

کار کودک صرفاً به معنای انجام یک فعالیت یا کمک به خانواده نیست. آنچه که جامعه جهانی و نهادهای تخصصی به عنوان «کار کودک» می‌شناسند، فعالیت‌هایی است که سلامت، آموزش، رشد، امنیت یا کرامت انسانی کودک را به خطر می‌اندازد و او را از حقوق بنیادین خود محروم می‌کند. کودکانی که ناچارند ساعت‌های طولانی کار کنند، از تحصیل بازبمانند، در محیط‌های ناایمن فعالیت کنند یا در معرض استثمار قرار گیرند، در واقع بخشی از دوران کودکی خود را از دست می‌دهند؛ دورانی که هرگز قابل جبران نیست.

امروز با وجود پیشرفت‌های قابل توجه در بسیاری از کشورها، میلیون‌ها کودک در سراسر جهان همچنان درگیر کار کودک هستند. در میان آن‌ها، گروهی در شرایطی زندگی می‌کنند که جامعه جهانی از آن با عنوان «بدترین اشکال کار کودک» یاد می‌کند؛ کودکانی که قربانی قاچاق انسان، کار اجباری، بهره‌کشی جنسی، فعالیت‌های مجرمانه سازمان‌یافته یا مشاغل خطرناک و زیان‌آور می‌شوند. این کودکان بیش از همه نیازمند حمایت فوری، مداخلات تخصصی و حساسیت اجتماعی هستند.

جامعه جهانی طی دهه‌های گذشته اسناد مهمی را برای حمایت از کودکان تصویب کرده است؛ از جمله کنوانسیون حقوق کودک سازمان ملل متحد، مقاوله‌نامه شماره ۱۳۸ سازمان بین‌المللی کار درباره حداقل سن اشتغال و مقاوله‌نامه شماره ۱۸۲ درباره محو بدترین اشکال کار کودک. پیام مشترک همه این اسناد روشن است: هیچ منفعت اقتصادی، هیچ ضرورت اجتماعی و هیچ شرایطی نباید بهانه‌ای برای قربانی‌شدن حقوق کودکان باشد.

در ایران نیز موضوع کودکان کار سال‌هاست که مورد توجه پژوهشگران، فعالان اجتماعی، سازمان‌های مردم‌نهاد و نهادهای مسئول قرار دارد. تجربه‌های میدانی نشان می‌دهد بسیاری از کودکانی که کار می‌کنند، هم‌زمان با فقر، ناامنی غذایی، بازماندگی از تحصیل، مهاجرت، فقدان حمایت اجتماعی و آسیب‌های گوناگون خانوادگی نیز مواجه‌اند. از این رو، نگاه به کار کودک صرفاً از منظر اشتغال یا درآمد، نگاهی ناقص است.

کودکان کار پیش از هر چیز، کودکانی در معرض آسیب هستند که نیازمند حمایت همه‌جانبه‌اند. تجربه کشورهای مختلف نشان داده است مؤثرترین راه مبارزه با کار کودک، برخوردهای مقطعی و حذف صورت‌مسئله نیست. آنچه می‌تواند چرخه کار کودک را متوقف کند، حمایت از خانواده‌ها، تضمین دسترسی کودکان به آموزش باکیفیت، تقویت نظام‌های حمایت اجتماعی، کاهش فقر و ایجاد فرصت‌های شغلی مناسب برای بزرگسالان است. هرگاه خانواده‌ها از حداقل امنیت معیشتی برخوردار باشند، احتمال آنکه کودکان برای تأمین نیازهای زندگی وارد بازار کار شوند کاهش می‌یابد.

در این میان، نقش سازمان‌های مردم‌نهاد و شهروندان مسئول نقشی بی‌بدیل است. بسیاری از کودکان در معرض کار، پیش از آنکه توسط نظام‌های رسمی شناسایی شوند، توسط فعالان محلی، معلمان، مددکاران اجتماعی، داوطلبان و خیرین دیده می‌شوند. حمایت از تحصیل کودکان، تأمین نیازهای اساسی خانواده‌ها، ارائه خدمات روانی و اجتماعی، آگاهی‌بخشی عمومی و مطالبه‌گری برای اجرای بهتر قوانین، بخشی از ظرفیت ارزشمند جامعه مدنی در حمایت از کودکان است.

اما مسئولیت فقط بر دوش نهادهای تخصصی نیست. هر یک از ما می‌توانیم بخشی از راه‌حل باشیم؛ با بی‌تفاوت‌نبودن، با حمایت از برنامه‌های آموزشی و حمایتی، با مشارکت داوطلبانه، با گسترش آگاهی عمومی و با دفاع از حق هر کودک برای برخورداری از آموزش، امنیت و کرامت انسانی. در مؤسسه پژواک امید کودک، هر روز با کودکانی روبه‌رو می‌شویم که فقط به یک فرصت نیاز دارند؛ فرصتی برای ماندن در مدرسه، برای یاد‌گرفتن، برای رشد‌کردن و برای رؤیاپردازی.

تجربه ما نشان می‌دهد که پشت بسیاری از کودکان کار، خانواده‌هایی قرار دارند که نه انتخاب، بلکه ناچاری آنان را به این نقطه رسانده است. به همین دلیل، حمایت از کودکان بدون حمایت از خانواده‌هایشان ممکن نیست. روز جهانی مبارزه با کار کودک یادآور یک حقیقت ساده اما بنیادین است: هیچ کودکی نباید برای زنده‌ماندن، کودکیِ خود را از دست بدهد. بیایید در کنار یکدیگر، برای ساختن جامعه‌ای تلاش کنیم که در آن جای کودکان در مدرسه، کتابخانه، زمین بازی و آغوش امن خانواده باشد؛ نه در خیابان، کارگاه، کوره‌پزخانه، مراکز تفکیک زباله یا هر محیطی که آینده آنان را تهدید می‌کند.

آینده هر جامعه از کودکانش آغاز می‌شود و حفاظت از کودکان، مسئولیتی است که بر‌عهده همه ماست.