کسبوکارها و برندهای فعال در حوزه کالاهای مصرفی سریع (FMCG) به ویژه از نیمه دوم سال ۱۴۰۴ با چالشهای متعددی مواجه شدهاند. این چالشها شامل تغییر سیاستهای مرتبط با ارز ترجیحی، افزایش قیمت ارز، تورم، محدودیتهای تأمین مواد اولیه و بحرانهای ناشی از جنگ میباشد. تحلیل دادههای اُکالا نشان میدهد که این عوامل نه تنها بر قیمت تمامشده محصولات تأثیر گذاشته، بلکه بر اولویتهای خرید مشتریان و نحوه عرضه کالاها از سوی برندها نیز اثرگذار بوده است. «فریال توصلی»، معاون بازرگانی اُکالا در یادداشتی به تأثیر جنگ بر اولویتهای خرید مشتریان پرداخته است.
تغییرات قیمتها، تورم و تغییر رفتار مصرفکننده بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، تورم نقطه به نقطه در اردیبهشتماه ۱۴۰۵ برای «خوراکیها و آشامیدنیها» ۱۲۹ درصد اعلام شده است. با بررسی دادههای اُکالا در سال ۱۴۰۴، میتوان تورم سالانه و نقطهبهنقطه کالاهای FMCG را محاسبه کرد. قیمت محصولات ۹ گروه کالای اساسی و اصلی، ۱۷۱ درصد افزایش یافته است. این عدد از میانگین افزایش قیمت گروههای کالایی شامل «روغن»، «برنج»، «گوشت مرغ»، «ماست»، «شیر»، «تن ماهی»، «رب»، «کنسرو و غذای آماده» و «نوشابه» استخراج شده است. در جدول زیر، گروههای کالایی با بالاترین نرخ تورم نقطهبهنقطه در اردیبهشتماه ۱۴۰۵ (نسبت به اردیبهشت سال گذشته) با استناد به دادههای اُکالا نمایش داده شدهاند. همچنین، تغییرات قیمتی در بازههای زمانی کوتاه و بلند قابل مشاهده است و برخی کالاها مانند تنقلات یا لبنیات، نوسانات هفتگی دارند.
تحلیل رفتار کاربران اُکالا به وضوح نشان میدهد که این نوسانات پیوسته و تغییر قیمتها تأثیر مستقیمی بر رفتار مصرفکننده داشته و در سبدهای خرید، کالاهای اساسی و ضروریتر سهم بیشتری دارند. در مقابل، سهم کالاهای غیرضروری مانند تنقلات و نوشیدنیها کاهش یافته است.
تولیدکنندگان نیز به تغییر رفتار مصرفکننده و محدودیتهای زنجیره تأمین پاسخ داده و با تغییرات استراتژیک در تولید، سعی در حفظ پایداری در تولید دارند. به عنوان مثال، برخی برندها از تنوع سبد محصولات خود کاسته و تمرکز بیشتری بر تولید کالاهای پرتقاضاتر و ضروریتر داشتهاند. تعداد محدودی از برندها نیز در فاصله زمانی کوتاهی تولید گروه کالاهای اساسی مانند خواروبار را به خطوط تولید خود اضافه کردهاند. در واقع، شرکتها بیشترین تمرکز خود را بر تولید محصولات اصلی و ضروری بازار گذاشته و از تولید محصولات کماولویت یا لوکس موقتاً کاستهاند.
بحرانها و محدودیتهای اخیر، ریسکهای تأمین را در گروههای مختلف FMCG متفاوت کرده است. گروه محصولی شویندهها، تنقلات و لبنیات با چالشهای بیشتری روبهرو هستند. در صنعت شوینده، بخش زیادی از مواد اولیه وارداتی است و رعایت استانداردهای خاص در تولید این محصولات نیز الزامی است. سال گذشته در بهمنماه، افزایش قیمت حدود ۷۰ درصدی در شویندهها رخ داد که در این صنعت بیسابقه بود. در زیرگروههای تنقلات نیز مشکلات جدی وجود دارد. بیسکویت، کیک، شکلات و دسر به مواد اولیهای مانند اسانس و شکر وابستهاند که تأمین آنها با چالشهایی مواجه است. در اردیبهشتماه ۱۴۰۵، گروه محصولی «کیک و کلوچه» و «بیسکوییت، ویفر و کراکر» بهترتیب ۲۰۵ درصد و ۱۳۹ درصد نسبت به اردیبهشتماه سال ۱۴۰۴ افزایش قیمت داشتهاند.
در گروه محصولی لبنیات، ماده اصلی شیر تازه است، اما برای تولید محصولاتی مانند پنیر، ماست و کره، از مواد تکمیلی استفاده میشود که بسیاری از آنها وارداتی هستند. به همین دلیل، حتی اگر شیر تازه تأمین شود، تولید برخی محصولات لبنی همچنان با چالش مواجه است. نوسانات قیمت ۵ تا ۱۰ درصدی برخی محصولات لبنی هر هفته تکرار میشود.
با وجود استقبال از پروژه کالابرگ و موفقیت در اجرا، به نظر میرسد اثر محدودی بر ایجاد توازن بین قدرت خرید و افزایش قیمتها داشته است، زیرا افزایش قیمتها به طور پیوسته ادامه دارد و اثربخشی کالابرگ به سرعت خنثی میشود. هدف کالابرگ جبران بخشی از عقبماندگی قدرت خرید بود، اما ادامه تورم باعث میشود این سیاست بهتنهایی نتواند مشکل را حل کند.
دادههای اُکالا و تعامل مستمر این پلتفرم با برندهای FMCG نشان میدهد که بازار در سال ۱۴۰۴ و ابتدای ۱۴۰۵ وارد دورهای از بازتعریف الگوهای مصرف و تولید شده است. تداوم تورم، ابهام در تأمین مواد اولیه و نوسانات بازار، چالشهای این صنعت را در ماههای پیشرو تشدید خواهد کرد. در چنین شرایطی، توانایی برندها در مدیریت زنجیره تأمین، تمرکز بر نیازهای اصلی بازار و تصمیمگیری مبتنی بر داده، نقش تعیینکنندهای در حفظ پایداری کسبوکارها خواهد داشت. در این راستا، اُکالا تلاش کرده با ارائه دادهها و تحلیلهای بازار به برندها، در تصمیمگیری سریعتر و مدیریت بهتر چالشهای تأمین و تقاضا نقش مؤثرتری ایفا کند.
