تکیه‌ای بر فراز سیاه‌چال و منزل امیرکبیر ساخته شد

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری، تا اواسط سلطنت ناصرالدین شاه قاجار، در ضلع جنوبی ارگ سلطنتی و بالای بازار تهران، ورودی ساختمانی ترسناک توجه هر بیننده‌ای را جلب می‌کرد. این بنا بخشی از زندانی به نام سیاهچال بود که بخش اصلی آن زیر زمین قرار داشت و در اوایل دهه ۱۲۵۰ هجری خورشیدی، تکیه معروف دولت بر روی آن ساخته شد. تکیه‌ای که اکنون تنها در تابلوی مشهور کمال الملک و چند عکس، از جمله یکی که مربوط به مجلس موسسان در آذر سال ۱۳۰۴ هجری خورشیدی است، باقی مانده است و به پایان سلسله قاجار و آغاز سلسله پهلوی اشاره دارد.

اما بیایید به آغاز ماجرا بپردازیم. اینکه چگونه ناصرالدین شاه تصمیم به ساخت تکیه دولت گرفت. گفته می‌شود که این تصمیم پس از سفر اول شاه به اروپا و بازدید از بنای باشکوه رویال آلبرت هال لندن اتخاذ شد، با هدف ساخت بنایی مشابه در تهران برای نمایش و تئاتر. اما پس از مدتی و با پیشرفت ساخت، شباهت بنا به یک سازه غیر اسلامی باعث اعتراض مردم شد و شاه دستور تغییر کاربری و طراحی سازه را صادر کرد. اما بر اساس نوشته‌های محمد حسن خان اعتماد السلطنه، این ادعا نادرست است زیرا اولین سفر ناصرالدین شاه به سال ۱۳۵۲ هجری خورشیدی برمی‌گردد، در حالی که مقدمات ساخت تکیه دولت از سال ۱۳۴۸ آغاز شده بود.

داستان از آنجا آغاز می‌شود که محله بازار دارای تکیه‌ای معروف بود که حاج عباس میرزا آقاسی، صدراعظم دوره محمد شاه، بانی آن بود و به همین دلیل به تکیه حاج میرزا آقاسی یا عباس آباد معروف شده بود. با افزایش جمعیت تهران در دوران ناصری و استقبال شدید مردم، به ویژه زنان، از نمایش‌های مذهبی، فضای تکیه عباس‌آباد کوچک و تنگ شد و نیاز به تکیه‌ای بزرگ‌تر احساس می‌شد. به همین دلیل، ناصرالدین شاه تصمیم به ساخت تکیه‌ای در کنار شمس العماره و عمارت بادگیر گرفت و دوستعلی خان معیرالممالک، مسئول ضرابخانه شاهی، را مأمور این کار کرد. متأسفانه، معیرالممالک در سال ۱۳۵۲ هجری خورشیدی درگذشت و نتوانست افتتاح تکیه دولت را ببیند.

این عمارت ظرفیت ۲۰ هزار نفر را داشت و به قدری بزرگ بود که برای ساخت آن مجبور به تخریب عمارت سیاهچال و عمارت مربوط به امیرکبیر شدند. مادام کارلا سرنا، نویسنده و سیاح بلژیکی که در زمان ناصرالدین شاه به ایران سفر کرده بود، کتابی با عنوان «آدم‌ها و آیین‌ها در ایران» نوشت که سندی ارزشمند از احوالات ایرانیان در آن دوره است. او در بخشی از کتابش توصیف زیبایی از تکیه دولت ارائه می‌دهد: قالی‌ها، پارچه‌های منقش دیواری، گل‌های مصنوعی و چلچراغ‌ها جلوه‌ای خاص به این تکیه بخشیده بودند. در زمان اجرای تعزیه، دیوارها با نقاشی‌هایی به رنگ‌های مختلف تزئین می‌شد و در وسط تکیه سکوئی قرار داشت که معمولاً با فرش‌های زیبا پوشانده می‌شد و به وسیله اشیای مجلل تزئین می‌گردید. این سکو در واقع صحنه نمایش‌های مذهبی بود و در کنار یکی از درهای ورودی تکیه، منبر بلندی قرار داشت که روضه‌خوان‌ها و مداحان از آنجا ذکر مصیبت می‌کردند. اکبر تعزیه‌خوان، حاجی بارک الله، احمد مرمری و امرالله ملوس از شبیه‌خوان‌های مشهور تکیه دولت بودند.

سرانجام، با افول دوره قاجار و ظهور پهلوی، اهمیت این بنا کاهش یافت و به تدریج متروک و نیمه‌خراب شد تا اینکه در سال ۱۳۲۵ به منظور ساخت بانک ملی شعبه بازار، تکیه دولت تخریب گردید و این گونه پایان تکیه دولت رقم خورد، تکیه‌ای که زمانی بزرگ‌ترین سالن نمایش ایران بود.

خصوصیات معماری تکیه دولت شامل ساختمانی سه‌طبقه و آجری به صورت گرد و مدور بود که محیط آن به مساحت ۲۸۲۴ متر مربع و قطر تقریبی ۶۰ متر و ارتفاع حدود ۲۴ متر ذکر شده است. این بنا در اصل سه طبقه داشت و با سردابه عظیمش چهار طبقه به شمار می‌رفت و تمام آن از آجر تقریباً سفید ساخته شده بود. با این حال، پی بنا سست بود و بر روی خاک سست قرار داشت که از ابتدا مشکلاتی برای مقاومت و ایستایی آن به وجود آورده بود. شکل کلی بنای تکیه دولت از بیرون به صورت منشوری ۸ ضلعی بود که در داخل به یک استوانه کامل با قطر میانی حدود ۶۰ متر تبدیل می‌شد. این بنا برای گنجایش حدود ۲۰ هزار نفر طراحی شده بود و تا پیش از احداث کاخ‌ها و ساختمان‌های بلند در اواخر دوره قاجار، از بلندترین بناهای پایتخت به شمار می‌رفت و از ۵ فرسنگی شهر قابل رؤیت بود. نکته جالب این بنا این بود که سقف نداشت و چند منحنی آهنی به شکل گنبد برای آن ساخته شده بود که در زمان اجرای نمایش و تعزیه، چادری بر روی آن‌ها می‌انداختند تا مردم در برابر آفتاب و باران محافظت شوند.