پهپاد شاهد ۱۳۶ که با هزینهای در حدود چند ده هزار دلار تولید میشود، دشمن را وادار میکند تا برای مقابله با آن از سامانهها و موشکهایی با ارزش میلیونها دلار استفاده کند.
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری، در جنگهای مدرن، همیشه برنده طرفی نیست که گرانترین تجهیزات را در اختیار دارد. تجربه نبردهای اخیر نشان داده است که گاهی یک سلاح ساده، ارزان و انبوهساز میتواند معادلات میدان نبرد را به نفع خود تغییر دهد. پهپاد انتحاری «شاهد ۱۳۶» یکی از مهمترین نمونههای این تحول در عرصه نظامی است؛ پرندهای که با هزینهای چند ده هزار دلاری ساخته میشود، اما دشمن را مجبور میکند برای مقابله با آن از سامانهها و موشکهایی با ارزش میلیونها دلار استفاده کند. بسیاری از تحلیلگران نظامی این پدیده را «جنگ نامتقارن اقتصادی» مینامند؛ نبردی که در آن هزینه دفاع بهمراتب بیشتر از هزینه حمله است.
در جریان جنگ رمضان، مسئله هزینه مقابله با پهپادهای شاهد بیش از هر زمان دیگری مورد توجه قرار گرفت. گزارشهای مختلف نشان میدهد که پهپادهای ارزانقیمت ایرانی توانستهاند علاوه بر وارد کردن خسارتهای مستقیم، ذخایر موشکی و توان دفاع هوایی آمریکا را نیز تحت فشار قرار دهند.
نبرد نابرابر؛ پهپاد ۵۰ هزار دلاری در برابر سامانههای میلیون دلاری یکی از ویژگیهای مهم شاهد ۱۳۶، نسبت هزینه به اثرگذاری آن است. برآوردهای مختلف قیمت این پهپاد را بین ۲۰ تا ۵۰ هزار دلار اعلام کردهاند؛ هرچند برخی منابع ارقام بالاتری نیز مطرح میکنند. با این حال تقریباً همه تحلیلها بر یک نکته توافق دارند: هزینه ساخت و بهکارگیری شاهد بهمراتب کمتر از هزینه رهگیری آن است. در مقابل، سامانههای دفاعی آمریکا برای مقابله با این تهدید ناچار به استفاده از موشکهای گرانقیمت هستند. برای مثال تنها یک شلیک از سامانه پاتریوت ممکن است چند میلیون دلار هزینه داشته باشد. در برخی موارد نیز ناوهای آمریکایی از موشکهای استاندارد SM-۶ برای مقابله با تهدیدات هوایی استفاده کردهاند؛ موشکهایی که قیمت هر فروند آنها چند میلیون دلار برآورد میشود. به این ترتیب، حتی اگر یک پهپاد شاهد بدون اصابت سرنگون شود، باز هم از منظر اقتصادی میتواند برای دشمن خسارتزا باشد.
کارشناسان معتقدند جمهوری اسلامی ایران با تکیه بر تولید انبوه چنین پهپادهایی میتواند دشمن را در موقعیتی قرار دهد که ناچار شود برای مقابله با اهداف ارزانقیمت، منابع گرانقیمت و محدود خود را مصرف کند؛ مسئلهای که در درازمدت بر آمادگی رزمی و ذخایر دفاعی اثر میگذارد.
بحران ذخایر موشکی آمریکا یکی دیگر از پیامدهای استفاده گسترده از پهپادهای شاهد، فشار بر ذخایر رهگیرهای دفاع هوایی است. این مسئله پیش از این در جنگ اوکراین و همچنین در مقابله آمریکا با حملات پهپادی در منطقه غرب آسیا مورد بحث قرار گرفته بود. تحلیلگران هشدار دادهاند که استفاده مداوم از رهگیرهای گرانقیمت علیه اهداف ارزان میتواند سرعت مصرف ذخایر را از سرعت تولید فراتر ببرد. این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که بدانیم تولید موشکهای رهگیر پیشرفته فرایندی زمانبر و پرهزینه است. در حالی که پهپادهای انتحاری با فناوری نسبتاً ساده و در تیراژ بالا تولید میشوند، ساخت رهگیرهای مدرن نیازمند زنجیره پیچیده صنعتی و بودجههای کلان است. از همین رو برخی تحلیلگران معتقدند که هدف اصلی حملات پهپادی صرفاً وارد کردن خسارت فیزیکی نیست، بلکه فرسودن سامانه دفاعی دشمن نیز بخشی از مأموریت آنها محسوب میشود.
شکار رادارهای راهبردی؛ ضربه به چشم پدافند یکی از مهمترین خسارتهای پهپادهای شاهد جمهوری اسلامی ایران، آسیب به رادارهای راهبردی آمریکا است. رادارهای هشدار زودهنگام ستون فقرات سامانه دفاع هوایی محسوب میشوند و هرگونه اختلال در عملکرد آنها میتواند توان کشف و رهگیری اهداف را کاهش دهد. در میان اهداف مطرحشده، رادار راهبردی AN/FPS-۱۳۲ قرار دارد که ارزش آن حدود یک میلیارد دلار برآورد شده است. چنین سامانههایی وظیفه پایش فواصل بسیار دور و هشدار زودهنگام درباره تهدیدات موشکی را بر عهده دارند و از داراییهای راهبردی آمریکا به شمار میروند. آسیب به این تجهیزات، فراتر از خسارت مالی، میتواند بر شبکه دفاعی گسترده آمریکا نیز تأثیر بگذارد. همچنین در فهرست بلندبالای خسارات واردهشده توسط ایران به آمریکا و متحدانش، از انهدام یک رادار پدافندی با ارزش تقریبی ۳۰۰ میلیون دلار نیز نام برده شده است؛ سامانهای که نقش مهمی در کشف و رهگیری اهداف هوایی ایفا میکند.
«تاد»؛ گرانترین سامانه دفاعی در تیررس پهپادهای ارزان سامانه دفاع موشکی THAAD یا «تاد» یکی از پیشرفتهترین و گرانترین سامانههای دفاع موشکی آمریکا محسوب میشود. این سامانه برای رهگیری موشکهای بالستیک در ارتفاع بالا طراحی شده و استقرار آن در کشورهای مختلف منطقه، بخشی از معماری دفاع موشکی آمریکا را تشکیل میدهد. آسیب به اجزایی از این سامانه میتواند تا حدود یک میلیارد دلار خسارت به همراه داشته باشد. صرفنظر از میزان دقیق خسارت، قرار گرفتن چنین سامانهای در معرض تهدید پهپادهای ارزانقیمت، نشاندهنده تغییر ماهیت تهدیدات در میدان نبرد امروز است؛ جایی که دیگر تنها موشکهای پیشرفته عامل نگرانی نیستند.
آواکس؛ ضربه به چشم پرنده آمریکا یکی دیگر از اهداف مهمی که در این فهرست تخریب ایران قرار دارد و دیده میشود، هواپیمای هشدار زودهنگام و کنترل هوابرد E-۳G آواکس است. این هواپیماها نقش فرماندهی، مدیریت نبرد هوایی و کشف اهداف را بر عهده دارند و از مهمترین داراییهای اطلاعاتی و عملیاتی نیروی هوایی آمریکا محسوب میشوند. ارزش هر فروند آواکس صدها میلیون دلار برآورد میشود و در این اینفوگرافی خسارتی در حدود ۵۰۰ میلیون دلار برای آن ذکر شده است. از دست رفتن چنین هواپیمایی تنها یک زیان مالی نیست؛ بلکه میتواند توان فرماندهی و آگاهی محیطی نیروهای آمریکایی را نیز کاهش دهد.
بالگردهای آمریکایی؛ اهدافی آسیبپذیر در فهرست خسارتهای مورد اشاره، میتوان به بالگردهای ترابری شینوک و تهاجمی آپاچی نیز اشاره کرد. این بالگردها از مهمترین تجهیزات عملیاتی ارتش آمریکا هستند و در مأموریتهای متنوعی از جابهجایی نیرو تا پشتیبانی رزمی به کار گرفته میشوند. طبق برآورد ارائهشده، خسارت ناشی از نابودی چند فروند از این بالگردها میتواند به حدود ۲۰۰ میلیون دلار برسد. نکته مهم اینجاست که هزینه ساخت چنین تجهیزات پیشرفتهای چندین برابر قیمت پهپادهایی است که برای هدف قرار دادن آنها به کار گرفته میشوند.
تغییر قواعد جنگهای مدرن شاید مهمترین نتیجهای که از تجربه بهکارگیری شاهد ۱۳۶ میتوان گرفت، تغییر قواعد سنتی جنگ باشد. در گذشته تصور میشد برتری نظامی صرفاً در اختیار کشورهایی است که پیشرفتهترین تجهیزات و بیشترین بودجه دفاعی را دارند. اما ظهور پهپادهای انتحاری ارزانقیمت نشان داد که خلاقیت در طراحی راهبرد و استفاده از فناوریهای کمهزینه نیز میتواند تأثیر تعیینکنندهای بر میدان نبرد داشته باشد. امروزه بسیاری از ارتشهای جهان در حال بازنگری در دکترینهای دفاع هوایی خود هستند. حتی آمریکا نیز به دنبال توسعه رهگیرهای ارزانتر، سامانههای لیزری و پهپادهای ضدپهپاد رفته است تا هزینه مقابله با تهدیدات مشابه را کاهش دهد. جنگهای اخیر نشان دادهاند که پهپاد شاهد ۱۳۶ فراتر از یک مهمات پرسهزن ساده، به نماد تغییر موازنه هزینه در میدان نبرد تبدیل شده است. پهپادی که با قیمتی چند ده هزار دلاری تولید میشود، میتواند دشمن را وادار به مصرف موشکهایی چند میلیون دلاری کند و در صورت عبور از لایههای دفاعی، اهدافی با ارزش صدها میلیون یا حتی میلیاردها دلار را تهدید نماید. به همین دلیل بسیاری از کارشناسان نظامی معتقدند که اهمیت واقعی شاهد ۱۳۶ نه در ابعاد فنی آن، بلکه در تواناییاش برای برهم زدن معادلات اقتصادی جنگ نهفته است؛ معادلهای که در آن هزینه دفاع روزبهروز سنگینتر و هزینه حمله همچنان پایین باقی میماند.
