«یاعباس یاعباس»؛ حماسه‌ای ماندگار از شاهرود در دامان شاهوار

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری، تلاش مردان دیار شاهوار و عشق زنان این منطقه، روز پنجم محرم را به یک حماسه بی‌نظیر تبدیل می‌کند؛ جایی که دست‌ها به هم فشرده، کمرها یکی شده و فریادهای «یاعباس» از دل کویر تا آسمان‌ها طنین‌انداز می‌شود و ارادت دیرینه مردم مؤمن به خاندان عصمت و طهارت، این بار در بازار تاریخی شاهرود به نمایش گذاشته می‌شود. در این روز، مردم شاهرود مراسم سنتی دسته‌روی «یاعباس» را برگزار می‌کنند؛ رویدادی که عزاداری دهه اول محرم را به اوج خود می‌رساند. «یاعباس» یک سوگواره جمعی است که با حضور تمامی هیئت‌های عزاداری از مساجد، تکایا و محلاتی مانند باغزندان، شَبدَری و بیدآباد برگزار می‌شود. هرچند تاریخ دقیق این سنت مشخص نیست، اما برخی آن را آیینی ۲۰۰ ساله می‌دانند که هر سال با شکوه خاصی برگزار می‌شود. این مراسم نه‌تنها به قدمت و حضور یکپارچه هیئت‌ها، بلکه به شیوه خاص سینه‌زنی «کمرگیری» نیز معروف است: سینه‌زنان در صفوفی بلند، با یک دست کمر نفر کناری را گرفته و با دست دیگر بر سینه می‌زنند و فریادهای «یاعباس» را سر می‌دهند. این نماد همبستگی سینه‌زنی دوری و زنجیرواره، بازتابی از زندگی کویرنشینان و کشاورزان شاهرودی است.

محسن عالمی، پژوهشگر فرهنگ عامه، در گفت‌وگو با خبرنگار پایگاه خبری توضیح می‌دهد: سینه‌زنی بوشهری‌ها نماد بیرون کشیدن تور ماهیگیری از دریا و سینه‌زنی شاهرودی‌ها نماد بیل‌زدن و برداشت گندم است. وی با اشاره به حرکت «سینه‌دور» که در «یاعباس» مشاهده می‌شود (بلند کردن پا، خم کردن کمر به عقب، کوبیدن پا بر زمین و زدن بر سینه)، می‌افزاید: «این حرکت به زندگی کویری شاهرود بازمی‌گردد و نمونه‌های مشابهی در دیگر شهرها نیز وجود دارد.» عالمی تأکید می‌کند که وجه تمایز «یاعباس» شاهرود، علاوه بر اصالت و قدمت آن، گردهم‌آیی تمامی هیئت‌ها، مساجد و سوگواران است؛ حتی افرادی که تا روز قبل با هم اختلاف داشته‌اند، به احترام حضرت عباس(ع) کمر یکدیگر را می‌گیرند و کنار هم می‌ایستند. به گفته او، هیچ رویداد دیگری در شاهرود – نه هنر، سینما، ورزش یا فوتبال – قادر به گردآوری این حجم از مردم با سلایق و عقاید مختلف نیست.

روایت دسته «یاعباس» پیش از آغاز محرم، با آیین غبارروبی مساجد و بیرون‌آوردن طوق‌ها و علامت‌ها آغاز می‌شود؛ طوق‌ها بسته شده، پارچه‌های رنگی نصب می‌شوند و آمادگی برای محرم کامل می‌گردد. هر هیئت، طوق، علامت و کتل خود را به تکیه زنجیری یا بازار شاهرود (با قدمتی بیش از سه قرن) می‌آورد و آغاز عزاداری خود را به مردم اعلام می‌کند. هیئت‌ها در این مکان گرد هم می‌آیند و از پیشکسوتان و پیرغلامان، رخصت می‌گیرند. سپس با ندای «یاعباس» از تکیه بیرون آمده و شهر را از سوگ امام حسین(ع) آگاه می‌سازند. این اجتماع بزرگ، نویدبخش تداوم عزاداری تا روز نخل‌گردانی در یازدهم محرم است.

چرا «یاعباس»؟ حاج محمد صدیقی، پیرغلام اهل‌بیت(ع)، در گفت‌وگو با خبرنگار پایگاه خبری، وجه تسمیه این مراسم را به نوحه‌ای مرتبط می‌داند که مداح می‌خواند: «شهید کربلا شد» و مردم پاسخ می‌دهند «یا عباس»؛ سپس مداح می‌گوید «سر از تنش جدا شد» و باز مردم «یا عباس» می‌گویند. وی همچنین به جایگاه ویژه حضرت عباس(ع) در میان شاهرودی‌ها اشاره می‌کند که به دلیل نوع شهادت، ایثارگری و پیوند با «آب» – عنصری حیاتی در کویر – نزد آنان ارجمند است. به گفته وی، اجتماع بزرگ مردم از ابتدا بزرگ‌ترین دسته عزاداری شهرستان بوده و هر سال گسترده‌تر می‌شود. او می‌افزاید: شاهرود دو روز مهم در تقویم خود دارد: نخل‌گردانی و یاعباس؛ و به‌جرئت می‌توان گفت نیمی از شهر در این مراسم‌ها شرکت می‌کنند.

رضا جلالی، دیگر پیرغلام، قدمت این آیین را میان ۲۰۰ تا ۳۰۰ سال می‌داند و به قرآن‌های امضاشده و نقل‌های سینه‌به‌سینه به عنوان گواه اشاره می‌کند. تکیه بازار که با زنجیر بزرگ قدیمی‌اش به «تکیه زنجیری» نیز معروف است، کانون این مراسم به شمار می‌رود. جلالی توضیح می‌دهد که طوق‌ها و علامت‌ها در گذشته در منبرخانه‌ها نگهداری می‌شد و مردم آن‌ها را خانه‌به‌خانه و کوچه‌به‌کوچه بیرون آورده، تمیز و تزیین می‌کردند. در روز پنجم محرم، همگی به تکیه بازار می‌آیند، به یکدیگر سلام می‌دهند، عزاداری را به اوج می‌رسانند و پس از سینه‌زنی دسته‌جمعی، هر هیئت سوگواری خود را تا روز نخل ادامه می‌دهد.

استقبال مردم و رسانه‌ها از این مراسم ماندگار، با توجه رسانه‌ها نیز همراه بوده است؛ به‌گونه‌ای که در سال‌های اخیر، «یاعباس» به یکی از برنامه‌های ثابت پخش زنده پنجم محرم تبدیل شده و بخش زیادی از خروجی خبرگزاری‌ها و صداوسیما را به خود اختصاص داده است. توسعه شبکه‌های اجتماعی، شهرت این آیین را در کشور گسترش داده است؛ سال گذشته گروهی از همدان برای ساخت مستند به شاهرود آمدند، امسال دو گروه از تهران و کرج حضور دارند و در برخی سال‌ها، عکاسان خارجی نیز برای ثبت این رویداد می‌آیند. همه این شهرت، نه به سبب شاهرود و شاهوار و جنگل ابر، بلکه به برکت نام حضرت عباس(ع) است؛ ساقی دشت کربلا که در راه ایستادگی کنار ولی‌اش، شهد شهادت نوشید تا نامش همواره در کنار آب ذکر شود.